Çukurova ovasında üreticinin bahçede 8 liraya elden çıkardığı narenciye, İstanbul ile Ankara gibi büyükşehirlerin market raflarında 45 liraya varan etiketlerle satışa sunuluyor. Aradaki bu devasa uçurum; üretim sahası ile tüketici masası arasındaki tedarik zincirinde yer alan aracı, nakliye, hal, fire ile perakende kâr payı basamaklarından kaynaklanıyor.
Tarımsal ürün ticaretindeki bu yapısal bozukluk, üreticinin emeğini eritirken tüketicinin de gıdaya yüksek maliyetle ulaşmasına yol açıyor.
Tedarik zincirindeki basamaklar, maliyet yükü
Bahçede başlayan yolculuğun market raflarında son bulduğu süreçte, her ara basamak ürünün maliyetine yeni katmanlar ekliyor:
Toplama ile Ambalajlama: Meyvenin ağaçtan kesilmesi, kasalanması, patos ile ambalaj malzemeleri için kilogram başına işçilik gideri biniyor.
Nakliye ile Lojistik: Adana veya Mersin'den çıkan narenciyenin kamyonlarla büyükşehir hallerine taşınması, artan akaryakıt fiyatları nedeniyle en büyük gider kalemini oluşturuyor.
Hal Komisyonu ile Rüsum: Ürün hal kapısından girerken belediye rüsumu, hal komisyoncusu payı, hamaliye ile boşaltma ücretleri ekleniyor.
Fire ve Çürüme Oranı: Uzun nakliye süreci, depolama koşulları ile raflardaki bekleme süresinde yaşanan yüzde 10 ila 15 arasındaki fire kaybı fiyatlara yansıtılıyor.
Perakende Kâr Marjı: Marketlerin dükkân kirası, soğutma elektriği, personel giderleri ile yüksek kâr beklentileri son etiket fiyatını katlıyor.
Aşamalı maliyet dağılım çizelgesi
8 liraya satılan bir kilogram narenciyenin büyükşehir marketlerinde 45 liraya ulaşana dek geçirdiği aşamalar ile tahmini maliyet artışı şöyle sıralanıyor:
| Tedarik Basamağı |
İşlem Türü |
Birim Maliyet / Pay (TL/kg) |
Toplam Fiyat Yansıma Gerekçesi |
| Bahçe Çıkışı |
Üreticiye ödenen bedel |
8,00 TL |
Gübre, ilaç, sulama, budama, üretici emeği |
| Toplama ve Ambalaj |
Kesim, kasa, işçilik |
+ 3,00 TL |
Günlük işçi yevmiyesi, karton veya plastik kasa |
| Nakliye (Lojistik) |
Çukurova - Büyükşehir taşıması |
+ 5,00 TL |
Akaryakıt, otoyol geçişleri, kamyon amortismanı |
| Hal Girişi |
Komisyon, rüsum, hamaliye |
+ 4,00 TL |
Belediye rüsumu (%1), komisyon payı (%2-8), yükleme |
| Toptancı - Market Dağıtım |
Ara nakliye ve dağıtım |
+ 5,00 TL |
Dağıtım depoları, şehir içi sevkiyat giderleri |
| Perakende Kâr ve Fire |
Market rafı, fire payı, kâr |
+ 20,00 TL |
Mağaza giderleri, elektrik, yüzde 15 fire, market kârı |
| Raf Fiyatı (Toplam) |
Tüketicinin ödediği tutar |
45,00 TL |
Tedarik zinciri toplam maliyeti |
Yapısal sorunun çözüm yolu
Üreticinin kazanmadığı, tüketicinin de pahalıya tüketmek zorunda kaldığı bu çarpık düzenin aşılması için tarımsal kooperatifçiliğin güçlendirilmesi, üretici birliklerinin doğrudan zincir marketlerle veya doğrudan tüketici pazarlarıyla buluşturulması gerekiyor. Hal yasasının üretici lehine yeniden düzenlenmesi ile soğuk zincir lojistiğinin kamu eliyle desteklenmesi, makasın kapanmasında kritik rol oynuyor.